Wysoce Zjadliwa Grypa Ptaków Typu A (H5N1): Jak Zmniejszyć Ryzyko Zakażenia U Siebie i Swoich Zwierząt Domowych

Grypa (znana również jako flu) jest chorobą zakaźną wywoływaną przez wirusy grypy, które od dawna dotykają ludzi i zwierzęta na całym świecie. Istnieją cztery typy wirusa grypy: A, B, C i D (Lycett et al. 2019). Różnią się one zdolnością do zakażania gospodarzy, wywoływania pandemii oraz stopniem ciężkości choroby, jaką powodują. Na przykład typ A jest powszechnie znany jako grypa ptaków, ponieważ naturalnie rozprzestrzenia się wśród dzikich ptaków, ale może również zakażać inne ssaki, takie jak psy, koty, konie, świnie i ludzi (CDC). Grypa typu B powoduje u ludzi chorobę sezonową, która może prowadzić do ciężkich schorzeń układu oddechowego (np. zapalenia oskrzeli i zapalenia płuc) oraz zaostrzenia chorób przewlekłych, takich jak astma (Ashraf et al., 2024). Co ciekawe, chociaż inne ssaki i ptaki również mogą zostać zakażone typem B, nie dochodzi w tym przypadku do transmisji zoonotycznej (przenoszenia ze zwierząt na ludzi; Ashraf et al., 2024). Typ C także dotyczy przede wszystkim ludzi, którzy są jego naturalnym rezerwuarem, i wywołuje łagodną chorobę. Nie ma charakteru sezonowego i nie powoduje epidemii ani pandemii, jak typy A i B. Natomiast typ D jest związany głównie z zakażeniami układu oddechowego u bydła (Lee et al., 2025). W tym artykule skupiamy się na wirusie grypy ptaków (AIV) ogólnie, a w szczególności na wysoce zjadliwej grypie ptaków typu A (H5N1), przedstawiając podsumowanie działań zapobiegawczych, które pomagają chronić ludzi i zwierzęta domowe przed zakażeniem.

Czym Jest Grypa Ptaków, Czyli Ptasia Grypa?

Grypa ptaków jest wywoływana przez wirusa grypy typu A, wirusa RNA posiadającego na swojej powierzchni glikoproteiny hemaglutyninę (HA) i neuraminidazę (NA). Obecność HA i NA na powierzchni wirusa stanowi podstawę mechanizmu podtypowania (Bi et al., 2024). HA ma 18 różnych podtypów (H1-H18), a NA ma 11 różnych podtypów (N1-N11) (CDC). Wszystkie podtypy zakażają ptaki, a w zależności od kombinacji podtypów zakażeniu ulegają różne gatunki zwierząt (zob. tabele 1 i 2 na stronie internetowej CDC, gdzie znajduje się wykaz innych gatunków dotkniętych zakażeniem w zależności od HA i NA wirusa grypy typu A). Jednak H17N10 i H18N11 stwierdzono wyłącznie u nietoperzy.

Chociaż wirus grypy ptaków (AIV) jest rozpowszechniony na całym świecie, wyewoluował w odrębne podtypy zależnie od położenia geograficznego, a w niektórych przypadkach zakażał ludzi i powodował pandemie. Oś czasu (rysunek 1) przedstawia nazwy podtypów wirusa grypy typu A, które krążyły na całym świecie, oraz ich ewolucję prowadzącą do najnowszych wydarzeń pandemicznych u ludzi. W niektórych przypadkach ewolucja AIV zachodzi u dzikich lub domowych ptaków albo u innych ssaków, takich jak świnie.

Wirusy AIV są również klasyfikowane do dwóch kategorii (CDC) na podstawie tego, jak wpływają na ptaki:

• Wirusy grypy ptaków typu A o niskiej zjadliwości (LPAI): powodują łagodną chorobę; w niektórych przypadkach ptaki nie wykazują objawów choroby. Obserwowane objawy mogą obejmować łagodne do ciężkich zaburzenia oddechowe, spadek energii i apetytu, biegunkę oraz zmniejszoną produkcję jaj.
• Wirusy grypy ptaków typu A o wysokiej zjadliwości (HPAI): powodują ciężką chorobę i śmierć. Obserwowane objawy mogą obejmować nagłą śmierć, wydzielinę z nosa, kaszel, kichanie, trudności w oddychaniu, purpurowe zabarwienie (dzwonków, grzebienia i nóg), obrzęk (powiek, grzebienia, dzwonków i podudzi), kręcz szyi (skręcenie głowy i szyi) oraz chwianie się lub upadanie (USDA).

Jakie Inne Zwierzęta Mogą Być Dotknięte H5N1?

Ptaki są naturalnymi rezerwuarami (i nosicielami zwiększającymi namnażanie wirusa) wirusów grypy ptaków. H5N1 wykryto u ptactwa wodnego (np. kaczek, gęsi, łabędzi), ptaków siewkowych i mew oraz u wielu ptaków morskich, drapieżnych, krukowatych i drobiu domowego (kur, indyków, kaczek, gęsi) (Alexakis et al. 2024). Jednak klad H5N1 2.3.4.4b może zakażać ssaki (np. drapieżniki, ssaki morskie i niektóre zwierzęta gospodarskie) (zob. rysunek 2).

Jak Ptaki i Inne Zwierzęta Mogą Zostać Zakażone?

Ptaki zakażone grypą ptaków wydalają wirusa ze śliną, wydzieliną z nosa oraz odchodami, zanieczyszczając środowisko, wodę słodką, paszę, sprzęt i narzędzia gospodarskie. Zdrowe ptaki nabywają zakażenie, gdy wirus AIV dostaje się do punktów wnikania wirusa, takich jak błony śluzowe, skóra, układ oddechowy lub przewód pokarmowy.

Drogi przenoszenia (czyli jak wirus znajduje punkty wnikania):

• Bezpośredni kontakt (ptak z ptakiem): najczęstszy w gęstych stadach (np. na fermach drobiu), gdzie wydzieliny i odchody wchodzą w bezpośredni kontakt z ptakami, a także poprzez aerozolowe kropelki wydzielin (forma „bezpośredniego rozpylania wirusa” między ptakami).
• Kontakt pośredni: wirus zakaża ptaki poprzez unoszące się cząstki kurzu, wodę, ściółkę lub skażoną paszę. Na przykład ptak może zarazić się wirusem podczas pływania (co jest częste u ptactwa wodnego) albo podczas pobierania pokarmu na skażonym obszarze.

Interakcje ekologiczne wpływające zarówno na bezpośrednie, jak i pośrednie drogi przenoszenia obejmują zjadanie zakażonej ofiary „drapieżnictwo” (np. u ptaków drapieżnych) lub zakażonych padlin „padlinożerność” (np. u wron). U innych zwierząt, takich jak bydło mleczne, wirus występuje w wysokim stężeniu w mleku. Narażenie cieląt może wystąpić podczas laktacji (z możliwością przeniesienia na inne gatunki ssaków, takie jak koty domowe i szopy pracze, poprzez surowe mleko). Zwracamy uwagę, że fomity (przedmioty nieożywione lub materiały, takie jak ubrania i narzędzia, które po skażeniu mogą przenosić patogen) mogą przyczyniać się do pośredniego przenoszenia w warunkach gospodarstwa, obok kontaktu bezpośredniego, za pośrednictwem systemów udojowych i wspólnego sprzętu (Caserta et al., 2024).

Jaki Jest Status Wysoce Zjadliwej Grypy Ptaków Typu A (H5N1) w Illinois?

Chociaż grypę ptaków zgłaszano u drobiu w Ameryce Północnej w ciągu ostatnich dwóch dekad, dopiero w grudniu 2021 roku pojawienie się wirusa wysoce zjadliwej grypy ptaków (HPAI) podtypu H5N1 spowodowało śmiertelność wśród ptaków domowych i dzikich. Od stycznia 2022 roku wirus HPAI H5N1 (klad 2.3.4.4b) spowodował śmierć milionów ptaków domowych i tysięcy dzikich ptaków w USA, przy czym po raz pierwszy w marcu 2024 roku odnotowano przeniesienie ptasiej grypy na bydło mleczne (Caserta et al. 2024) w Teksasie, a następnie szybkie rozprzestrzenienie się do 15 stanów według stanu na listopad 2024 roku. 14 grudnia 2025 roku USDA zgłosiło pierwszy znany przypadek HPAI H5N1 w stadzie bydła mlecznego w Wisconsin (USDA), a w Illinois odnotowano H5N1 u drobiu i dzikich ptaków. Wildlife Medical Clinic at VETMED udokumentowała H5N1 u dwóch gęsi kanadyjskich z Urbana-Champaign, u myszołowa rdzaworamiennego z Effingham oraz u puchacza wirginijskiego z Tuscola. Według stanu na grudzień 2025 roku w Illinois nie wykryto żadnych przypadków H5N1 u bydła mlecznego ani u ludzi. Jednak między końcem sierpnia a grudniem zgłoszono 25 przypadków śnięć dzikich ptaków w 14 hrabstwach, a także 1 wykrycie na komercyjnej fermie drobiu w hrabstwie St. Clair oraz 5 wykryć w przydomowych hodowlach drobiu w hrabstwach Jefferson, Jersey, Knox, Madison i Vermillion (IDPH).

Jak Zapobiegać Zakażeniu Wysoce Zjadliwym Wirusem Grypy Ptaków Typu A (H5N1) u Ludzi, Zwierząt Domowych i Zwierząt Gospodarskich?

• 1) Ludzie
• 1.1) Ogół społeczeństwa: ryzyko dla społeczeństwa jest niskie, ale wyższe w przypadku osób mających bezpośredni kontakt ze zwierzętami lub narażonych na kontakt z surowym mlekiem. Środki zapobiegawcze obejmują:
  • Unikaj narażenia: nie dotykaj chorych ani martwych dzikich ptaków/drobiu ani innych chorych lub martwych zwierząt; trzymaj dzieci i zwierzęta domowe z dala od nich.
  • Żywność i gotowanie: gotuj drób (w tym dzikie ptaki łowne) do temperatury 165°F/74°C i gotuj jaja, aż zarówno żółtko, jak i białko będą całkowicie ścięte. Nie pij surowego (niepasteryzowanego) mleka ani nie jedz świeżego sera wyprodukowanego z surowego mleka.
  • Obowiązują standardowe zasady higieny kuchennej: oddzielaj surową żywność od gotowej do spożycia; myj ręce, deski do krojenia i przybory po kontakcie z surowym drobiem lub jajami.
• 1.2) Pracownicy gospodarstw rolnych:
  • Środki ochrony indywidualnej (PPE) dla pracowników mających kontakt ze zwierzętami w laktacji lub chorymi, surowym mlekiem, obornikiem albo skażonym środowiskiem:
    • respirator zatwierdzony przez NIOSH (np. N95), ochrona oczu, rękawice oraz odzież i obuwie ochronne.
  • Ograniczaj narażenie, unikając rozprysków i aerozoli.
  • Po ekspozycji bez odpowiedniej ochrony monitoruj stan zdrowia przez 10 dni; zwracaj uwagę na: zapalenie spojówek (czerwone, bolesne, łzawiące oczy), które jest częstym objawem w przypadkach H5 w USA. Używaj ochrony oczu i wcześnie zgłaszaj objawy (CDC).
• 2) Zwierzęta domowe (psy, koty i ptaki)
  • Ptaki domowe:
    • Trzymaj je w pomieszczeniach lub w całkowicie zamkniętych wolierach.
    • Unikaj kontaktu z dzikimi ptakami.
    • Poddawaj nowe ptaki 30-dniowej kwarantannie przed dołączeniem ich do pozostałych.
  • Psy i koty:
    • Nie podawaj zwierzętom domowym surowej karmy ani surowego mleka. Kilka przypadków zakażeń u kotów powiązano z surowym mlekiem lub skażoną surową żywnością.
    • Trzymaj koty w domu, a psy prowadź na smyczy. Nie dopuszczaj do kontaktu zwierząt domowych z dzikimi ptakami, przydomowym drobiem, krowami mlecznymi ani konającymi zwierzętami i padliną.
• 3) Drób i zwierzęta gospodarskie: Bioasekuracja ma kluczowe znaczenie w przypadku drobiu i zwierząt gospodarskich. Należy używać odzieży i obuwia przeznaczonych wyłącznie do tego celu oraz mat lub kąpieli do dezynfekcji obuwia. Szczegółowe informacje można znaleźć na stronach internetowych USDA i CDC.

Podsumowując, kluczowe znaczenie ma zapobieganie. Chroń siebie, unikając kontaktu z chorymi lub martwymi ptakami czy zwierzętami, a swoje zwierzęta domowe chroń, trzymając je na smyczy i pod nadzorem podczas przebywania na zewnątrz. Jeśli u zwierzęcia domowego wystąpi gorączka, wydzielina z nosa, problemy z oddychaniem, zaczerwienione/podrażnione oczy lub objawy neurologiczne (drżenia, brak koordynacji), skontaktuj się z weterynarzem. Jeśli zidentyfikujesz chore zwierzęta w gospodarstwie, niezwłocznie je odizoluj, skontaktuj się z weterynarzem lub stanowym urzędnikiem ds. zdrowia zwierząt oraz wzmocnij bioasekurację w gospodarstwie (kontrolowane wejście, wydzielone narzędzia, strefy czyste/brudne). Ptasia grypa preferuje ptactwo wodne; dlatego nie należy sprzyjać gromadzeniu się ptaków poprzez ich dokarmianie. Jednak zapewnianie pokarmu i schronienia dzikim ptakom śpiewającym może nie stwarzać takiego samego ryzyka jak w przypadku ptactwa wodnego. USDA nie zaleca usuwania źródeł pożywienia, wody i schronienia dla dzikich ptaków śpiewających (chyba że opiekujesz się również drobiem). Utrzymuj karmniki dla ptaków w czystości i dezynfekuj je co 10 do 15 dni, a także czyść poidła dla ptaków i zapewniaj w nich świeżą wodę co najmniej co 2 dni. Chroń swój przydomowy drób oraz ptaki domowe/towarzyszące, oddzielając je od dzikich ptaków.

Kogo Powiadomić i Zasoby

• Zgłaszaj chore lub martwe domowe/hodowlane ptaki do: Illinois Department of Agriculture pod numerem 217-782-4944 lub USDA APHIS Veterinary Services pod numerem 1-866-536-7593.
• Zgłaszaj chore lub martwe dzikie ptaki (5 lub więcej) do: lokalnych biologów ds. dzikiej przyrody IDNR w okręgu lub USDA Wildlife Services pod numerem 1-866-487-3297.
• Additional resources:
  • Grypa ptaków, Illinois Department of Agriculture
  • Aktualizacje CDC dotyczące zapobiegania grypie ptaków H5 i bieżącej sytuacji
  • USDA APHIS „Defend the Flock”
  • Aktualna sytuacja: ptasia grypa u krów mlecznych
  • Bezpieczeństwo mleka według FDA i H5N1 u bydła mlecznego. U.S. Food and Drug Administration.
  • Zalecenia CDC dotyczące zwierząt domowych i innych zwierząt.
  • Wytyczne U.S. Fish & Wildlife Service.
  • Grypa ptaków, American Veterinary Medical Association.